Türkiye’de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri

Merhabalar sevgili arkadaşlarım; bu dersimizde “Türkiye’de Dış Kuvvetler ve Dış Kuvvetlerin Oluşturduğu Yer Şekilleri” konusunu detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Derse geçmeden önce altını çizerek belirtmeliyim ki, KPSS ve TYT ‘Coğrafya dersinin ortak konularından olan Türkiye’de dış kuvetlerin oluşturduğu yer şekilleri özellikle bu yer şekillerinin oluşturan dış kuvvetlerin çeşidi(Akarsu, Buzul, Dalga, vb..) ile bu yer şekillerinin oluştuğu ortamları, şartları ve koşulları (iklim, bitki örtüsü özellikleri vb..) özellikle bilmeniz gerekmektedir. Örnek vermek gerekirse;

Tafonni kelimesi geçtiğinde bu kavramın dış kuvvetlerden olan rüzgar tarafından özellikle aşındırılarak oluştuğunu ve rüzgar aşındırmasının yaşanabilmesi için iklimin kurak yada yarı kurak olması gerektiğini bilmelisiniz. Kavram ile ilgili bu özellikleri bildiğiniz taktirde bu yer şekillerinin dünya üzerinde buludnuğu bölgeleri bu bilgiler ile yorumlayabilirsiniz.

Gücünü atmosferik olaylardan ve güneşten alan, yer şekillerini hem aşındırma hem de biriktirme ile oluşturarak şekillendiren kuvvetler dış kuvvet  denir.

Dış kuvvetler ;

  • Akarsu
  • Rüzgar
  • Dalga
  • Buzul şeklinde dört ana başlık altında incelenebilir.

Türkiye’de Rüzgarların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Kurak ya da yarı kurak bölgelerde genellikle en fazla etkili olan dış kuvvet rüzgarlardır bunun nedeni kurak, yarı kurak ya da karasal iklim bölgelerinde;

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 1

  • Yağışın az olması
  • Bitki örtüsünün cılız olması
  • Mekanik (Fiziksel Çözülme Fazla) çözülmenin fazla olmasıdır.

Türkiye’de rüzgar aşındırma ve biriktirme şekillerinin en fazla görüldüğü bölgeler ;

  • İç Anadolu Bölgesi
  • Güney Doğu Anadolu bölgesi iken,

En az görüldüğü bölge ise  fiziksel çözülmenin en az kimyasal çözülmenin en fazla olduğu, yağışın ve bitki örtüsünün en fazla olduğu;

  • Karadeniz Bölgesidir.

Rüzgar Aşındırma Şekilleri

  • Mantarkaya (Şeytan Masası): Türkiye’de en sık rastlanan rüzgar aşındırma şeklidir. Tüflü araziden oluşan İç Anadolu Bölgesinde ki Nevşehir (Göreme, Ürgüp) çevresinde sık rastlanır
  • Tafonni : Türkiye’de yaygın değildir.
  • Yardang :Türkiye’de yaygın değildir.
  • Hamada : Türkiye’de yaygın değildir.
  • Şahit Kaya : Türkiye’de yaygın değildir.

Rüzgar Biriktirme Şekilleri

  • Kumul
  • Barkan
  • Lös
DİKKAT!
Yukarıda geçen rüzgar aşındırma ve biriktirme şekillerinden Türkiye’de en sık rastlananı Mantar Kaya ‘dır. Bu yer şekillerine Dünya’da daha çok çöllerde rastlanır.

Türkiye’de Akarsuların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Akarsuyun Kaynağı: Akarsuyun doğduğu yere denir.
Akarsu Ağzı: Akarsuyun denize döküldüğü yere denir.
Akarsu Havzası: Akarsuyun kollarıyla su topladığı alana denir. Eğer akarsu suyunu denize ulaştırabiliyorsa AÇIK HAVZA, suyu denize ulaşamıyorsa KAPALI HAVZA denir.

DİKKAT!
İç Anadolu bölgesinde bulunan TUZ GÖLÜ kapalı havzası Türkiye’nin en büyük kapalı havzasıdır. Bunun nedeni; Yer şekilleri (Bölgenin etrafındaki yüksek dağlar) İklim (Yaz sıcaklığının yüksek olması ve yağışın çok az olması. )

Su Bölümü Çizgisi: İki akarsu havzasını birbirinden ayıran sınıra denir. Genellikle dağ doruklarını takip eder.

Derine Doğru Aşındırma: Eğimin ve yükseltinin fazla olduğu yerlerde akarsu hızlı akar ve yeryüzünü derine doğru aşındırır. Dağlı yerlerde derine doğru aşındırma fazladır.

Geriye Doğru Aşındırma: Akarsuyun ağız kısmından kaynak kısmına doğru yaptığı aşındırmadır. Bu aşındırmanın son şekli Denge Profilidir.

Denge Profili:  Akarsuyun ağız kısmı ile kaynağının aynı seviyeye gelmesidir. Türkiye’deki akarsular henüz denge profiline ulaşmamıştır bunun sebebi Türkiye’nin oluşumunu geç tamamlamış genç bir ülke olmasıdır.

Yana Doğru Aşındırma:  Eğimin azaldığı yerlerde akarsu derine aşındırma yapamaz bunun yerine aktığı tabanı yana doğru aşındırarak genişletir. Yana doğru aşındırma yapan bir akarsuyun vadi tabanı genişleyecektir.

Akım (Debi) : Akarsuyun belirli bir kesitinden geçen su miktarının m3 cinsinden değeridir. Akarsuyun akımı;

  • İklime
  • Akarsu yatağının genişliğine
  • Eğime bağlıdır.

Akarsu Rejimi: Akarsuyun debisinde yıl içinde meydana gelen değişikliklere denir. Yıl içinde seviyesi çok değişen akarsuların rejimleri düzensiz, seviyesi az değişen akarsuların rejimleri düzenli olur. Yağış rejimi düzenli olan iklim bölgelerinde akan akarsuların rejimleri de düzenli olur.

DİKKAT!
Akarsu rejimlerini; İklim, buharlaşma, yağış miktarı, yağış türü etkiler.

Akarsuyun aşındırma şiddetini belirleyen unsurlar;

  • Yatak eğimine (Eğimli alanlarda akan akarsu fazla aşındırma yapar ve döküldüğü yerde fazla biriktirme yapar.)
  • Akarsuyun aktığı  bölgedeki bitki örtüsüne (Bitki örtüsünün fazla olduğu yerlerde bitki kökleri toprağı tutacağı için aşındırma az olacaktır.) bağlıdır.

Akarsuyun Sel ve Su Taşkını Potansiyelini Etkileyen Faktörler

Akarsuyun sel ve su taşkını potansiyelini etkileyen iki ana faktör bulunur.

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 3

Akarsuyun Sel ve Sutaşkını yapma potansiyelini etkileyen faktörler

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 4Yer Şekilleri

Yer şekillerinin engebeli olduğu eğimin fazla olduğu yerlerde akarsuyun sel ve su taşkını potansiyeli az olur. Engebenin fazla olduğu yerlerde akarsu derin vadilerde aktığı için yağış aşırı olmadığı takdir de sel ve su taşkını gerçekleşme ihtimali az olur. Ör; Doğu Anadolu Bölgemizde akan akarsuların sel ve su taşkını potansiyelleri az olur.

Engebenin az olduğu, yer şekillerinin sade olduğu yerlerde ise akarsuyun sel ve su taşkını potansiyeli fazla olur. Engebenin az olduğu alanlarda akarsu sığ (derin olmayan) yatakta aktığı için az bir yağışta bile yatağını taşırarak sel ve taşkınlara neden olur. Ör; Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes, Asi

İklim

Yağış miktarının aşırı olduğu yerlerde akarsu dar ve derin bir vadide aksa bile sel ve taşkın meydana gelecektir. Karadeniz bölgesindeki akarsuların dar vadilerde aklamalarına rağmen aşırı yağış yüzünden sel ve su taşkını yüksek olan akarsulardır.

Türkiye’de Akarsular

AKARSUÖZELLİĞİ
Çoruh Nehri
  • Kaynağını Doğu Karadeniz’den alıp Gürcistan’ın Batum şehrinden denize dökülür.
  • Üzerinden Türkiye’nin en Derin Barajı olan Deriner Barajı bulunmaktadır. Deriner Barajı, 249 metre gövde yüksekliği ile Türkiye’ nin en yüksek, Dünya’ nın 6. yüksek barajıdır.
  • Ayrıca Yusufeli Barajı’nın yapımı devam ediyor. Tamamlandığında 270 metre ile Türkiye’nin en yükseği ve Dünya’nın en yüksek 3. Barajı olacak.
  • ÇORUH nehri ayrıca Türkiye’de rafting sporunun en fazla
Bartın Çayı
  • Üzerinde küçük ölçekli taşımacılık yapabildiğimiz nehirdir.
Kızılırmak
  • Kendi sınırlarımız içinde en uzun akarsuyumuzdur
  • Bulanık akmasının nedeni toprak özelliği ile birlikte İç Anadolu’nun şiddetli erozyona uğrayan toprağını taşımasıdır.
Sakarya Nehri
  • En fazla bölgede akan akarsu olma özelliği taşır.
  • Havzasında sanayinin gelişmesi ve nüfusun fazla olmasından dolayı en kirli akan nehirlerimizden birisidir.
Susurluk Nehri
  • Akış hızı ve enerji potansiyeli düşüktür.
Meriç Nehri
  • Kaynağını Bulgaristan’dan alır.Marmara Bölgesinden Ege Denizine dökülür.
  • Yunanistan ile doğal sınırımızı çizer.
  • Meriç Nehri sel ve su taşkını potansiyeli fazla olan bir nehirdir. Bunun nedenleri;
  • Bulgaristan’ın yağışın çok olduğu zamanlarda Meriç nehri üzerindeki barajların kapaklarını açması
  • Meriç nehrinin sığ yatakta akmasıdır.
Bakırçay

Gediz

Küçük Menderes

Büyük Menderes

 

  • Ege bölgesinde ki graben ovalarda aktıkları için yatak eğimleri çok azdır.
  • Menderes çizerek akarlar.
  • Üzerlerinde kopuk mendereslere rastlanır.
  • Sık yatak değiştirirler.
  • Akış hızları ve hidroelektrik potansiyelleri azdır.
  • Doğrudan sulama için elverişlidir.
  • Sel ve su taşkını potansiyelleri fazladır.
  • Gediz nehri İzmir körfezini doldurduğu için yatağı insanlar tarafından değiştirilmiştir
Dalaman

Eşen

Aksu

Köprü

Manavgat

  • Batı Akdeniz’de akan bu akarsular karstik kaynaklarla beslenirler.
  • Bu yüzden yaz döneminde yağış olmasa da su taşımaya devam edebilirler.
  • Çoruh nehrinden sonra Türkiye’de rafting sporunun yapıldığı önemli nehirlerdir.
Asi
  • Kaynağını Lübnan dağlarından alır. Türkiye’ye giriş yaptıktan sonra amik ovasını sular ve Hatay / Samandağ’dan Akdeniz’e dökülür.
  • Akdeniz bölgesinin diğer akarsularına göre ters akar. Bunun nedeni yer şekilleridir.
  • Düz bir yerde aktığı için sel ve su taşkını potansiyeli yüksektir.
Fırat

Dicle

  • Kaynağını Türkiye’den alıp Basra denizine dökülürler.
  • Hidroelektrik enerji potansiyelleri çok yüksektir.
  • Fırat nehri üzerinde Türkiye’nin en büyük üç barajı bulunur. (Atatürk, Keban, Karakaya)
  • Dicle ve Fırat nehirleri Basra körfezine dökülmeden önce birleşir ve Şattül Arap ismini alırlar.
Zap Suyu
  • Kaynağını Türkiye’den alır ve Irak’ta Dicle nehri ile birleşir.
  • Türkiye’nin en temiz akarsuyudur.
Aras

Kura

Arpaçay

  • Aras ve Kura nehirleri Kaynağını Türkiye’den alır Hazar Gölüne dökülürler.
  • Arpaçay nehri Çıldır gölünden doğar Ermenistan ile sınır çizdikten sonra Aras nehri ile birleşir.
  • Aras nehri Arpaçay ile birleştikten sonra Ermenistan sonrasında Nahcivan (Azerbaycan) ile sınır oluşturur.
Türkiye'deki Akarsular ve Yerleri

Türkiye’deki Akarsular ve Yerleri Harita Çalışması

Türkiye'nin Önemli Akarsuları Harita Alıştırmasının Cevapları
1-Çoruh Nehri 2-Harşit Çayı 3-Kelkit Çayı 4-Yeşilırmak 5-Kızılırmak 6-Bartın Çayı 7-Filyos(Yenice) Irmağı 8-Sakarya Nehri 9- Susurluk Nehri 10-Ergene Nehri 11-Meriç Nehri 12-Bakırçay Nehri 13-Gediz Nehri 14-Küçük Menderes Nehri 15-Büyük Menderes Nehri 16-Dalaman Çayı 17-Eşen Çayı 18-Aksu Nehri 19-Köprü Çayı 20-Manavgat Nehri 21-Göksu Nehri 22-Seyhan Nehri 23-Ceyhan Nehri 24-Asi Nehri 25-Fırat Nehri 26-Dicle Nehri 27-Zap suyu 28-Aras Nehri 29-Arpaçay 30-Kura nehri

 

Akarsu Aşındırma Şekilleri

Vadiler

Çentik Vadi (Kertik Vadi)

Eğimin fazla olduğu yerlerde akarsuların “V “ profilinde aşındırarak oluşturduğu vadilerdir. Bu vadiler ‘de baraj yapımı kolay olur. Doğu Anadolu Bölgesi gibi dağlık ve eğimli alanlarda bu vadilere sık rastlanır.

Boğaz Vadi (Yarma Vadi)

Dağların kıyıya paralel uzandığı Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde akarsuların dağları yararak oluşturdukları boğazlardır.

Kanyon Vadi

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 7

Kanyon Vadi – Yuakrıdaki fotoğrafta Dünya’nın en uzun kanyonu olan Grand Canyon’u görüyorsunuz.

Türkiye’de Kanyon Vadilere karstik arazinin en çok olduğu Akdeniz Bölgesinde rastlanır.

Genellikle eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerde vadi yamacını oluşturan yatay tabakaların dirençlerinin farklı olması nedeniyle, farklı seviyede aşınmasıyla oluşan basamaklı yamaçlara sahip vadilerdir.

En güzel örneklerinden biri, Köprü çayının aşındırması ile oluşan Köprülü Kanyon’dur.

Geniş Tabanlı (Tabanlı) Vadi

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 8Eğimin az olduğu yüzeylerde akan akarsuların yatağını yana doğru aşındırması ile oluşur. Ege Bölgesindeki grabenlerde akan akarsularda görülür.

 

Asimetrik Vadi (Yatık Yamaçlı) Vadi

Farklı sertlikteki kayaçlardan oluşan yamaçlardan birinin hızlı, diğerinin yavaş aşınması sonucunda oluşur. Vadi yamaçlarından biri yatık diğeri dik olur.

Platolar

Türkiye’deki platolar ve bu platoların özellikleri ile yapılan ekonomik faaliyetler konusunu ayrıntılı bir şekilde buradan ulaşabilirsiniz.

Peribacası

Peribacaları Karma oluşumlu yer şekilleridir. İç kuvvetler (volkanizma) ve dış kuvvetler (Akarsu) birlikte oluşturmuşlardır. Malzeme iç kuvvetler tarafından, şekil akarsu ve sel suları tarafından verilmiştir.

  • Yukarıdaki şekilde volkanik bir arazi verilmiştir.
  • Yanardağdan çıkan lavlar soğuyarak bazalt adını verdiğimiz volkanik kayacı oluşturur.
  • Yanardağın patlamasıyla çevreye saçılan tüfler ise zaman içinde tabakalar halinde birikerek tüf tabakasını oluşturur.
  • Bazalt, Tüf tabakasına göre daha sert bir dokuya sahiptir.

 

  • Sel sularının ve akarsuların tüf ve bazalttan oluşan bu araziyi aşındırması ile sert olan bazalt geç aşınırken daha yumuşak olan tüf daha erken aşınır.
  • Sonuç olarak yukarıda görülen PERİBACASI ismi verdiğimiz şekiller oluşur.
Peribacaları AKARSU AŞINDIRMA şekillerdir. Rüzgar peribacalarının dolaylı etkiye sahiptir.
Peribacaları

Peribacaları’nın oluşumu. Fotoğraf: Ahmet Burak Kargı. www.cografyaokulum.com © – Tüm Hakları Saklıdır.

Peribacaları'nın oluşumu. Fotoğraf: Ahmet Burak Kargı. www.cografyaokulum.com © - Tüm Hakları Saklıdır.

Peribacaları’nın oluşumu. Fotoğraf: Ahmet Burak Kargı. www.cografyaokulum.com © – Tüm Hakları Saklıdır.

 

Şelale ve Dev Kazanı

Eğimin fazla olduğu yerlerde akan akarsuların yüksekten dökülmeleri ile şelaleler oluşur.  Şelale altında suyun aşındırması ile oluşan oyuklara dev kazanı denir.

Kırgıbayır (Badlands)

Bitki örtüsün cılız olduğu eğimli yüzeylerde sel sularının oluşturduğu eğimli arazilerdir. İç Anadolu Bölgesinde rastlanılır. Üzerinde tarım yada diğer faaliyetler yapılamaz.

Peneplen

Akarsular tarafından aşındırılmış deniz seviyesinde hafif dalgalı düzlüklerdir. Peneplene uğramış bir arazide gerçek alan ile iz düşüm alan arasındaki fark az olur ve akarsular menderes çizer.

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Birikinti Konisi ve Yelpazesi

Dağ yamaçlarından inen suların, eğimin azaldığı dağ eteklerinde taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle birikinti konileri, bunların genişleyerek yayvan bir şekil alması ile birikinti yelpazeleri oluşur.

Dağ Eteği Ovası

Birikinti yelpazelerinin genişleyerek birleşmesiyle oluşan dalgalı düzlüklerdir. Tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin yoğunlaştığı yerlerdir.

Dağ İçi Ovası

Dağ eteği ovalarının birbirlerine bağlanması ile oluşur. Elazığ ve Malatya ovaları örnek gösterilebilir.

Taban Seviyesi Ovası

Genellikle deltaların gerisinde kara üzerindeki biriktirmelerle oluşurlar. Bu ovalar üzerinde akarsu büklümler yaparak denize dökülür.

Delta Ovası

Delta ovası nedir? Türkiye’nin önemli delta ovaları ve yerleri konusunu bu dersimizde ayrıntılı bir şekilde incelemiştik.

Irmak Adası

Akarsuyun eğiminin ve hızının azaldığı yerlerde, akarsu taşıdığı malzemeleri kendi yatağı içinde akarsuyun içinde biriktirir. Akımın arttığı dönemlerde bu adacıklar kaybolurken, akımın azaldığı dönemde bu adacıklar tekrar belirir.

Akarsu Aşındırma ve Biriktirmesinin Birlikte Etkili Olduğu Yer Şekilleri

Menderes (Büklüm)

Eğimin azaldığı yerlerde akarsuyun S şekline kıvrım çizerek akmasıyla oluşan şekillerdir. Hem akarsu aşındırması hem de biriktirmesi vardır. Menderes oluşturan akarsuların;

  • Boyları uzamıştır.
  • Yatak eğimleri azdır.
  • Akış hızı azalmıştır
  • Enerji potansiyeli azalmıştır.
  • Sel ve Su taşkını potansiyeli artmıştır.
  • Doğrudan sulama için elverişlidir.
  • Sık yatak değiştirirler
  • Üzerlerinde kopuk mendereslere rastlanır.
Ege Bölgesinde yer alan grabenlerde akan Küçük ve Büyük menderes nehirleri ülkemizde mendereslere en güzel örneklerdir.

Seki (Taraça)

Akarsuların herhangi bir nedenle canlanarak ve yataklarını yeniden aşındırarak oluşturdukları basamaklı şekillerdir. Oluşumunda Epirojenez veya iklim etkilidir.

Türkiye’de Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri

  • Sıcaklığın düşük olduğu yerlerde biriken ve yıl boyunca erimeyen karlara kalıcı kar ( toktağan kar ) denir.
  • Kalıcı karların bir yükseltide başladığı yere kalıcı kar alt sınırı denir. Kalıcı kar alt sınırını etkileyen faktörler;
    • Enlem-> Ekvatorda kalıcı karlar daha yüksekte başlarken (5300 m), Alp dağlarında 2050 m, kutuplarda ise 0 m’den başlar. Yani Ekvatordan kutuplara gidildikçe kalıcı kar alt sınırı azalır.
    • Bakı-> Bakı etkisinin olduğu yamaçlar daha sıcak olur bu yüzden kalıcı karlar daha yüksektedir. Örneğin; Toros dağlarında kalıcı kar alt sınırı güney yamaçlarda daha yüksek iken kuzey yamaçlarda daha düşüktür.
  • TAKKE BUZULU: Dağların zirvelerinden oluşan buzullardır.
  • SİRK BUZULU: Dağlardaki çanaklarda buzulların oluşturduğu çukurlardır.
  • VADİ BUZULU: U şeklindeki vadilerde oluşan buzullardır.
  • ÖRTÜ BUZULU: Antarika, Grönland gibi büyük kara parçalarının üzerinde oluşan buzullardır.
DİKKAT!
Buzullar Türkiye’de en az etkili olan dış kuvvettir. Bunun nedeni Türkiye’nin orta kuşakta yer alması yani Matematik Konumudur.
Türkiye’de buzulların kıyılarda etkili olamamasının neden Türkiye’nin Matematik Konumudur. Ancak yüksek yerlerinde güncel buzullara ve buzulların oluşturduğu yer şekillerine rastlanılması özel konumun sonucudur.
Türkiye’de Güney Doğu Anadolu Bölgesi ve Ege Kıyılarında yükseltilerinin az olması nedeniyle buzullara rastlanmaz. Antalya’ da Bey dağlarında bulunan Saklıkent kayak merkezinde kış sporları yapılır ve buzulların oluşturduğu yer şekillerine rastlanır.

Türkiye’de Buzul Aşındırma Şekilleri

Hörgüç Kaya

Buzulların sert kayaları çizerek ve cilalayarak oluşturdukları kayalardır.

Sirk

Buzulların aşındırmasıyla oluşan çukurlardır. Bu çukurlar su ile dolarak göl haline gelir ise bu göllere BUZUL SİRK gölleri denilir.

Buzul Vadi

Buzulların aşındırarak oluşturdukları oluklardır. U profili şeklindedirler.

Türkiye’de Buzul Biriktirme Şekilleri

Moren (Buzultaş)

Buzulların aşındırarak taşıdıkları ve erime bölgesinde bitirdikleri malzemelerdir.

Sander Düzlükleri

Buzul eridiğinde akarsular oluşur. Bu akarsuların taşıdıkları malzemeleri eğimin azaldığı yerlerde biriktirmesiyle oluşan düzlüklere SANDER DÜZLÜKLERİ denir.

Drumlin

Morenlerin buzulun alt kısmındaki erimeler sonucunda meydana gelen dereler tarafından işlenmesiyle oluşan birikintilerdir.

Çözülebilen Kayaçlarda (Karstik) Oluşan Yer Şekilleri

Karstik Arazi Nedir?

Kireç taşı, Alçı Taşı (Jips) ve tuz gibi su ile kolay çözülebilen materyalin bol olduğu araziye KARSTİK ARAZİ denir.

Türkiye’de KARSTİK ARAZİLERE EN FAZLA – Akdeniz Bölgesinde rastlanır. Akdeniz bölgesinde ise karstik arazinin en yoğun görüldüğü yer ANTALYA bölümüdür.

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 16

Karstik Erime (Çözülme) Şekilleri

Lapya

En küçük karstik erime şeklidir.

Dolin

Lapyaların büyümesi ile oluşur

Uvala

Dolinlerin büyümesi ile oluşur. En fazla Mersin – Gülnar’da görülür.

Polye

En büyük karstik erime şeklidir. Oluşumlarında tektonik hareketlerde etkilidir. Karstik ovalardır; Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı, Muğla birer polye ovadır.

Mağara

Karstik arazilerde yeraltında suların araziyi eritmesi ile oluşmuş boşluklardır. Özellikle Antalya ‘da bulunan Karain, Öküzini, Damlataş, İnsuyu, Kadıini Dim mağaraları turistik amaçlı kullanılır.

Galeri

Birden fazla mağaranın birleşmesi ile oluşur.

Düden

Karstik arazilerde suların yeraltına indiği veya çıktığı yerlere verilen isimdir.

Obruk

Yer altındaki karstik boşlukların çökmesi sonucunda oluşan çukurladır. Mersin’deki Cennet Cehennem obrukları en güzel örnektir.

Karstik Biriktirme Şekilleri

Sarkıt

İçinde çözülmüş kalker, tuz, jips gibi maddelerin olduğu suyun mağara tavanlarından damlayarak tavanda çökelmesi ile oluşan yer şekilleridir. Mağara tavanlarından aşağı doğru sarktıkları için sarkıt ismi ile adlandırılırlar.

Dikit

Mağaralarda sarkıtlardan aşağı damlayan suların içindeki kalkerin çökelerek birikmesi ile oluşan mağara tavanına doğru uzanan karstik birikme şekilleridir.

Sütün

Dikit ve Sarkıtların birleşmesi ile oluşan karstik birikme şekilleridir.

Traverten

Sular içindeki karstik malzemelerin çökelmesi ile oluşan basamaklı yer şekilleridir.

Türkiye’de Dalgaların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Dalga Aşındırma Şekilleri

Dalgaların aşındırma yaptığı kıyılar derin kıyılardır. Farklı bir ifade ile kıta sahanlığı dar kıyılardır. Türkiye’de dalga aşındırmasının en çok olduğu kıyılarımız kıta sahanlıının dar olduğu, Doğu ve Batı Karadeniz kıyıları ile Antalya bölümü kıyılarıdır.

Falez (Yalıyar)

Dalgaların derin kıyılarda(kıta sahanlığının dar olduğu kıyılar) kıyıdaki dağların altlarının aşındırılması ile oluşan dik uçurum alanlarıdır.

Türkiye'de Dış Kuvvetler ve Oluşturduğu Yer Şekilleri 17

Falez oluşumu. Fotoğraf: Ahmet Burak Kargı. www.cografyaokulum.com © – Tüm Hakları Saklıdır.

Doğal Köprü

Denize dik uzanan karların dalgalar tarafından aşındırılmasıyla doğal köprüler oluşur.

Aşınım Platformu (Abrazyan Platformu)

Gerileyen falezlerin önlerinde oluşan düzlüklerdir.

Dalga Biriktirme Şekilleri

Dalgaların biriktirme yaptığı kıyılar sığ kıyılardır. Diğer bir deyiş ile kıta sahanlığının geniş olduğu kıyılardır. Dalga biriktirmelerinin Türkiye’de en yaygın olduğu kıyılarımız dağların denize dik olarak uzandığı Ege Kıyılarıdır.

Plaj

Dalgaların getirdiği materyali kıyı boyunca yayması sonucunda oluşur.

Kıyı Kordonu ve Kıyı Oku

Girinti ve çıkıntının fazla olduğu kıyılarda dalga biriktirmesi sonucunda oluşurlar.

Lagün (Deniz Kulağı-Kıyı Set Gölü)

Kıyı kordonu ile kıyı bir koyu önünün dalgalarla taşınan kumlarla kapatılması sonucu oluşan göllere kıyı set gölü, denz kulağı veya lagün denilir. Marmara’da Büyük ve Küçük Çekmece Gölleri, Terkos (Durusu) Gölü, Çukurova’da Akyatan ve Ağyatan Gölleri bu şekilde oluşmuşlardır.

Lagün - Kıyı Set Gölü

Lagün-Kıyı Set Gölü – Deniz Kulağı

Tombolo (Saplı Ada)

Bir adanın kıyı okları ile karaya bağlanması sonucunda oluşan şekillerdir. Marmara’nın güneyindeki Kapı dağ Yarımadası ve Sinop Yarımadaları en güzel örnektir.

Ahmet Burak Kargı

2005 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesinden mezun oldum, Mersin'de yaşıyorum. 10 yıldır Mersin'in köklü kurumlarında üniversiteye hazırlık ve Kpss coğrafya derslerine hazırlık konusunda adaylara yardımcı oluyorum.Üniversiteye hazırlık ve KPSS coğrafya dersleri soru çözümleri ve konu anlatımlarının bulunduğu bir youtube kanalım var. Ayrıca TYT Coğrafya Konu Anlatım kitabım ve Kpss Coğrafya konu anlatım kitabım bulunuyor.

You may also like...

2 Responses

  1. 25/08/2019

    […] Akarsuyun Sel ve Su Taşkını Potansiyelini Etkileyen Faktörler […]

  2. 20/02/2020

    […] Ayrıca Delta Ovası Konusunu detaylı bir şekilde incelemek istiyorsanız sizi…. […]

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir